Khi con áp lực điểm số
TRẺ EM
Halina Nguyễn
5/24/20267 phút đọc
Nội dung
Sự đánh tráo khái niệm: "điểm số" bằng "giá trị bản thân"
Khi áp lực tâm lý bóp nghẹt thể chất
Vòng lặp của sự trốn tránh và chống đối
Người lớn cần làm gì để "cởi trói" cho trẻ?
Trong những năm tháng làm công tác giáo dục và trực tiếp hỗ trợ các em học sinh cần can thiệp đặc biệt, mình đã chứng kiến không ít những ánh mắt trẻ thơ mất đi sự trong trẻo, thay vào đó là sự lo âu, căng thẳng, và thậm chí là sợ hãi. rất nhiều bậc phụ huynh tìm đến mình với trăn trở: "tại sao con học càng ngày càng sa sút dù đã đi học thêm rất nhiều?".
Câu trả lời, phần lớn, không nằm ở năng lực nhận thức của đứa trẻ, mà nằm ở một tảng đá vô hình mang tên: áp lực điểm số.
Điểm số vốn dĩ được sinh ra như một thước đo để đánh giá quá trình tiếp thu kiến thức. nhưng từ bao giờ, những con số ấy lại trở thành thước đo giá trị của một con người? bài viết hôm nay chúng ta sẽ cùng bóc tách lăng kính tâm lý sâu xa của trẻ khi phải gánh trên vai áp lực thành tích, để từ đó biết cách đồng hành cùng các em một cách đúng đắn nhất.
1. Sự đánh tráo khái niệm: "điểm số" bằng "giá trị bản thân"
Dưới góc độ tâm lý học trẻ em, những năm tháng đầu đời và tuổi vị thành niên là giai đoạn cái "tôi" (ego) đang được hình thành và định hình. trẻ em nhìn nhận bản thân thông qua lăng kính phản chiếu từ những người chăm sóc chính (cha mẹ, thầy cô).
Khi người lớn thể hiện sự vui mừng tột độ với điểm 9, điểm 10 và cau mày, buông lời trách móc, hay thở dài trước điểm 5, điểm 6, não bộ của trẻ tự động thiết lập một liên kết nguy hiểm: "mình chỉ được yêu thương và có giá trị khi mình đạt điểm cao".
Lúc này, điểm số không còn là kết quả của một bài kiểm tra toán hay văn. nó trở thành điều kiện của tình yêu thương. trẻ không sợ điểm kém vì bản thân con số đó, trẻ sợ điểm kém vì nỗi sợ sâu thẳm nhất của con người: sợ bị bỏ rơi, sợ bị từ chối tình cảm, và sợ làm những người mình yêu thương nhất thất vọng. sự nỗ lực của trẻ lúc này không xuất phát từ niềm vui khám phá tri thức, mà xuất phát từ cơ chế phòng vệ tâm lý để sinh tồn.
2. Khi áp lực tâm lý bóp nghẹt thể chất
Là một người nghiên cứu cả về tâm lý giáo dục lẫn y lý phương đông, mình luôn nhìn nhận cơ thể và tâm trí là một khối thống nhất không thể tách rời. tâm lý bất an chắc chắn sẽ dẫn đến những hệ lụy về thể chất.
Khi một đứa trẻ liên tục sống trong nỗi sợ hãi về điểm số, hạch hạnh nhân (amygdala) trong não bộ luôn ở trạng thái báo động đỏ, liên tục tiết ra hormone căng thẳng cortisol. tình trạng căng thẳng mãn tính này dưới góc nhìn y học cổ truyền chính là nguyên nhân dẫn đến hiện tượng khí trệ (năng lượng bị tắc nghẽn, không lưu thông).
Biểu hiện trên cơ thể của trẻ rất rõ ràng:
Hệ tiêu hóa đình công: trẻ thường xuyên kêu đau bụng, buồn nôn trước mỗi kỳ thi hoặc mỗi buổi sáng chuẩn bị đến trường (tâm lý ảnh hưởng trực tiếp đến tỳ vị).
Rối loạn giấc ngủ: khó vào giấc, ngủ hay giật mình, nghiến răng khi ngủ, hoặc thức trắng đêm vì lo âu.
Năng lượng cạn kiệt: cơ thể mệt mỏi, vai rụt lại, ánh mắt né tránh, thiếu sức sống dù không có bệnh lý nền.
Một cơ thể đang gồng mình lên để chống chọi với căng thẳng thì không thể nào mở ra để tiếp thu kiến thức mới một cách hiệu quả.
3. Vòng lặp của sự trốn tránh và chống đối
Khi áp lực vượt quá ngưỡng chịu đựng, tâm lý trẻ sẽ tự động kích hoạt các cơ chế phòng vệ (defense mechanisms). ở góc độ giáo dục, mình thường quan sát thấy hai xu hướng phản ứng chính:
Xu hướng thu mình (flight): trẻ trở nên tự ti, tin rằng mình thực sự "dốt nát" và "vô dụng". các em có xu hướng giấu giếm bài kiểm tra, nói dối về điểm số, hoặc bỏ dở bài tập vì tâm lý "đằng nào làm cũng sai, thà không làm còn hơn".
Xu hướng chống đối (fight): thường gặp ở trẻ bước vào tuổi dậy thì. các em phản kháng lại bằng cách từ chối học, cố tình vi phạm nội quy, hoặc có thái độ thách thức. đây thực chất là tiếng kêu cứu bị bóp méo của một cái tôi đang cố gắng bảo vệ quyền tự chủ của mình khỏi sự kiểm soát quá mức của người lớn.
4. Người lớn cần làm gì để "cởi trói" cho trẻ?
Đồng hành cùng trẻ chưa bao giờ là việc dễ dàng, nó đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi khi là sự "tu sửa" chính tâm lý của những người làm cha mẹ, làm thầy cô.
Tách bạch con người và hành vi (kết quả): hãy để trẻ hiểu rõ: "điểm 4 này có nghĩa là con chưa nắm vững phần phân số, chứ không có nghĩa con là một đứa trẻ kém cỏi. cô/mẹ ở đây để giúp con tìm ra chỗ vướng mắc."
Khen ngợi quá trình, không khen ngợi tố chất: thay vì nói "con thông minh quá, được hẳn điểm 10", hãy nói "cô/mẹ thấy con đã rất tập trung và nỗ lực rèn luyện cả tuần qua, và kết quả này hoàn toàn xứng đáng với sự chăm chỉ của con." điều này giúp trẻ rèn luyện tư duy phát triển (growth mindset), tin rằng nỗ lực sẽ mang lại kết quả, thay vì bám víu vào "tố chất thông minh".
Chấp nhận nhịp độ phát triển riêng: trong lớp học can thiệp, mình luôn tâm niệm mỗi đứa trẻ là một hạt giống với thời điểm nảy mầm khác nhau. có em giỏi tư duy logic, có em nhạy bén với ngôn ngữ, có em lại xuất sắc về nghệ thuật hay thấu cảm. việc ép một con cá phải leo cây chỉ khiến nó sống cả đời với niềm tin rằng mình là kẻ ngốc.
Lời kết
Giáo dục, suy cho cùng, không phải là việc làm đầy một chiếc thùng rỗng, mà là việc thắp lên một ngọn lửa. đừng để áp lực điểm số dập tắt đi ngọn lửa tò mò và niềm vui học tập tự nhiên của trẻ. một đứa trẻ khỏe mạnh về tinh thần, biết trân trọng giá trị nội tại của bản thân, tự khắc sẽ tìm được cách tỏa sáng trên con đường học vấn cũng như trường đời. Hãy cho các em thời gian, sự thấu hiểu, và một tình yêu thương vô điều kiện!